و نيز در ميمر هشتم آن كتاب مىگويد : اين عالم محسوس و هر چه در او است همگى مثال و صنم عالم عقلى است . پس اگر اين عالم محسوس ، زنده و مشتمل بر موجودات زنده است ، سزاوار اين است كه آن عالم عقلانى از هر جهت تمام‌تر و كامل‌تر از اين عالم باشد ( و حيات ، يكى از شرايط تماميت و كمال است ) زيرا آن عالم در حقيقت ، دهنده و بخشندهء حيات و قوت و كمال و دوام و بقا بدين عالم است . پس اگر اين عالم ، عالمى تام و در غايت تمام و كمال است ناچار آن‌چه كه در اين عالم است ، در آن عالم ( كه علت وجود اين عالم است ) نيز موجود خواهد بود ، ولى به وجودى اعلى و اشرف و اتمّ و اكمل از وجود جسمانى چنان‌كه كرارا گفته‌ايم . پس در آن عالم آسمانى است داراى حيات و در آن آسمان كواكبى است نظير كواكبى كه در اين آسمان ما است ولى آن كواكب نورانىتر از اين كواكب و كامل‌تر از اين‌ها است و ما بين آن كواكب ، انفصال و جدايى نيست چنان‌كه ما بين كواكب آسمان ما انفصال و جدايى است . زيرا كواكب موجود در آن آسمان جسمانى نيستند ( بلكه همه روحانىاند ) و نيز در آن عالم عقلى علوى ، زمينى است كه ( مانند زمين ما ) داراى سنگريزه ( و قطعاتى خالى از عمران و آبادى ) نيست بلكه همهء قطعات آن آباد و معمور است و در آن زمين كليهء انواع و اقسام حيوانات طبيعى براى ؟ ؟ نظير حيوانات طبيعى برى موجود در زمين ما ، موجود است و در آن زمين نيز گياهان گوناگونى ( نظير گياهان گوناگون زمين ما ) وجود دارند كه ريشه‌هاى آن‌ها در نهاد حيات جاويد غرس شده‌اند . و نيز در آن زمين ، درياها و جوىهايى جارى مىباشند كه جريان آن‌ها مقرون با حيات جاويد است و در آن درياها كليهء انواع و اقسام حيوانات بحرى وجود دارند و نيز در آن جهان عقلى هوا و فضايى است ( مانند هوا و فضاى ما ) كه در آن حيوانات هوايى زنده جاويدى پرواز مىكنند . و كليهء اشيايى كه در آن جهان عقلى موجودند همگى زنده و داراى حيات جاويدند ؛ و چگونه مىتوان گفت كه آن‌ها زنده نيستند و حال آن‌كه آن‌ها در عالمى موجودند كه عالم حيات محض و حياتى عارى از شايبهء مرگ و زوال و نابودى است . و بايد دانست كه طبيعت حيوانات موجود در عالم عقلانى عينا مثل طبيعت حيوانات موجود در اين جهان حسى است جز آن‌كه طبيعت موجود در آن جهان عقلانى ، به مراتب اعلى و اشرف از طبيعت موجود در اين جهان حسى است . زيرا طبيعت موجود در آن جهان ، طبيعى است روحانى عقلانى ، نه حيوانى جسمانى . « 1 » صور علميه - منظور مثل عقليه است . « 2 » صور متخيله - از جمله تكيه‌گاه‌هاى فلسفى ملا صدرا اعتقاد به صور خيال است وى علاوه بر اعتقاد به مثل معلقه و عالم مقدارى غير مادى قايل به عالم خيال منفصل است . « 3 » وى گويد : به نزد ما صور متخيله موجود است و وجود آن در صقعى از نفس مىباشد . و مىگويد نظر ما اين نيست كه صور خياليه در عالمى خارج از نفس وجود دارد و بلكه عالم خيال منفصل در جهان صغير نفسانى تقرّر دارد و هر گاه نفس از آن اعراض كند منهدم مىشود و

--> ( 1 ) شواهد ، ص 260 . ( 2 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 1 ، ص 48 . ( 3 ) همان ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 302 .